مرتضى مطهرى

406

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

يك قسم سوم است غير از آن دو قسم . مثال اول : شيئيت مثال مىزنند به مفهوم شيئيت و مفهوم امكان . مىگويند شيئيت را آيا مىتوانيد بگوييد معقول ثانى منطقى است مثل كليت ، كه لازمه‌اش اين است كه معروضش در ظرف ذهن باشد ولى واقعيات خارجى معروضش نباشند ؟ يعنى آيا مىتوانيم بگوييم كه انسان فقط در ظرف ذهن شىء است و انسان خارجى شىء نيست ؟ نه ، انسان خارجى هم شىء است همان گونه كه انسان ذهنى شىء است . ما كه نمىتوانيم از انسان خارجى نفى شيئيت بكنيم . پس شيئيت از نوع كليت و نوعيت و مسائل منطقى نيست كه ظرفش فقط ذهن باشد . حال كه از نوع معقولات ثانيهء منطقى نشد برويم سراغ معقولات اولى . آيا مىتوانيم شيئيت را از قبيل معقولات اوليه مثل بياض و سواد بشماريم ؟ مىگويند نه ، اين هم باز نمىشود ؛ چرا ؟ براى اينكه شيئيت كه عارض واقعيات خارجى مىشود اگر بخواهد عارض از نوع معقولات اوليه باشد مسلّما بايد از نوع اعراض باشد ، پس بايد بگوييم شيئيت عارض واقعيات در خارج مىشود همان گونه كه بياض عارض جسم مىشود . بياض كه عارض جسم مىشود چگونه است ؟ در عروض بياض بر جسم ، ما يك مرتبهء ذات جسم داريم و يك مرتبهء ذات اين عارض داريم ، مثل زيد و قيام كه قيام يك حالتى است براى زيد علاوه بر اصل وجود زيد . زيد آن وقتى هم كه قائم نيست در زيد بودنش كم و كسرى ندارد ولى وقتى قائم مىشود چيزى را دارا مىشود كه قبلا نداشت . جسم هم وقتى سفيد مىشود چيزى را دارا مىشود كه قبلا نداشت . پس جسم يك واقعيتى است در مرتبهء ذات كه يك واقعيت ديگر بر او عارض مىشود . اكنون اگر درست دقت كنيم دو مقام است : مقام ذات كه در مقام ذات ، بياض نيست و مقام عرض كه در مقام عرض هم جسم نيست . دو مقام است كه يكى عارض بر ديگرى است . حالا مىرويم سراغ شيئيت . آيا شيئيت مىتواند چنين چيزى باشد كه در عروض شيئيت بر واقعيت الف دو مقام هست كه يكى مقام ذات الف است و يكى